दाङको कुलमोर गाउँमा एउटा भाषा एउटै मानिसको स्मृतिमा अडिएको छ। त्यो भाषा हो कुसुन्डा, र ती मानिस हुन् कमला सेन खत्री। पछिल्लो उपलब्ध जानकारीअनुसार आमाको काखमा सिकेको कुसुन्डा धाराप्रवाह बोल्न सक्ने उनी एक मात्र जीवित वक्ता हुन्।
कुसुन्डा संसारका दुर्लभ पृथक भाषा (language isolate) मध्ये एक हो। नेपाली, संस्कृत, तिब्बती वा दक्षिण एसियाका अरू कुनै पनि भाषासँग यसको वंशगत नाता भेटिएको छैन। भाषाविद् डेभिड वाटर्सले सन् २००५ मा प्रकाशित अध्ययनमार्फत यसलाई कुनै पनि भाषा परिवारमा नपर्ने छुट्टै भाषाका रूपमा पुष्टि गरेका थिए। यसको अर्थ हो, यो भूभागमा मानिसहरू कति पुरानो समयदेखि बसोबास गर्दै आएका थिए भन्ने प्रश्नको उत्तर यही भाषामा लुकेको हुन सक्छ।
कुसुन्डाहरू परम्परागत रूपमा पश्चिम नेपालका जङ्गलमा घुमन्ते जीवन बिताउने शिकारी तथा सङ्कलक समुदाय थिए। अरूले उनीहरूलाई वनराजा भन्थे। लामो काँडले चरा शिकार गर्ने सीप, जङ्गलका बोटबिरुवा र जनावरबारेको ज्ञान उनीहरूको भाषामै सुरक्षित थियो। जङ्गल घट्दै जाँदा र बस्ती बसाउनुपर्ने बाध्यता आएपछि उनीहरू छिमेकी समुदायसँग घुलमिल हुँदै गए, अन्तरजातीय विवाह बढ्यो र दैनिक बोलचालमा नेपाली भाषा अपनाइयो।
वि.सं. २०७८ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार नेपालमा कुसुन्डा जातिको जनसङ्ख्या २५३ छ। तीमध्ये २३ जनाले मात्र कुसुन्डालाई आफ्नो मातृभाषा बताएका छन्। तर मातृभाषा बताउनु र भाषा धाराप्रवाह बोल्नु फरक कुरा हो। धेरैका लागि कुसुन्डा अब केही शब्द, केही गीत र पुर्खाको पहिचानसँग जोडिएको सम्झना मात्र बनेको छ।
कमलाकी दिदी ज्ञानीमैयाँ सेन कुसुन्डा वर्षौँसम्म यो भाषाकी अन्तिम वक्ताका रूपमा चिनिइन्। देशविदेशका भाषाविद् र पत्रकारहरू उनका शब्द र वाक्य टिप्न कुलमोर पुगे। सन् २०२० जनवरीमा उनको निधन भयो। उनको निधनसँगै एउटा विशाल पुस्तकालयको एउटा कोठा सधैँका लागि बन्द भयो।
तर आशाको झिल्को बाँकी छ। कमला सेन खत्रीले अनुसन्धानकर्ता उदयराज आलेसँग मिलेर घोराहीमा बालबालिकालाई कुसुन्डा सिकाउने पाठ्यसामग्री तयार पार्न सहयोग गरिरहेकी छन्। भाषा आयोगको सहयोगमा यो काम अघि बढेको छ। शब्दकोश, अनलाइन पाठ र रेकर्डिङहरू तयार हुँदै छन्। तर कुनै पनि भाषा कक्षाकोठाबाट मात्र बाँच्दैन। भाषा बाँच्छ घरमा, भान्सामा, खेतमा र आमाले बच्चालाई सुनाउने लोरीमा।
कुसुन्डाको कथा एउटा सानो समुदायको मात्र कथा होइन। वि.सं. २०७८ को जनगणनाले नेपालमा १२४ मातृभाषा अभिलेख गरेको छ, र तीमध्ये धेरै यस्तै बाटोमा छन्। दुरा, सेके र राउटे जस्ता भाषाहरू पनि थोरै र वृद्ध वक्ताहरूमा सीमित हुँदै गएका छन्। जब एउटा भाषा मर्छ, त्यससँगै हावाका नाम, दुःखका शब्द, जङ्गलको ज्ञान र संसारलाई हेर्ने एउटा पूरै दृष्टिकोण हराउँछ।
द देहातका लागि कुसुन्डा भाषाको अभिलेखीकरण पहिलो प्राथमिकता हो। हाम्रो भाषा संरक्षण कार्यक्रमले समुदायको सहमति र सहभागितामा रेकर्डिङ, शब्दसङ्कलन र मौखिक परम्पराको दस्तावेजीकरण गर्नेछ, र त्यसलाई सबैका लागि खुला अभिलेखमा सुरक्षित राख्नेछ। यो काम हामी एक्लै गर्न सक्दैनौँ।
यदि तपाईंसँग कुसुन्डा समुदायसँग जोडिएका कथा, गीत, तस्बिर वा सम्झना छन् भने हामीलाई info@thedehat.com मा लेख्नुहोस्। हराउन लागेको आवाज सुन्ने समय अहिले नै हो।
स्रोत: राष्ट्रिय जनगणना २०७८, राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय; David E. Watters (2005), Notes on Kusunda Grammar; कुसुन्डा भाषासम्बन्धी सार्वजनिक अभिलेख तथा समाचार सामग्री।